Mała Kamienica

Historia Małej Kamienicy pokazuje w pigułce dzieje całego regionu pogranicza – od średniowiecznych lokacji, przez feudalne bunty i epizody górnicze, po powojenne przesiedlenia i budowanie na nowo lokalnej wspólnoty.

Najstarsza znana wzmianka o miejscowości pochodzi z ok. 1305 r., kiedy wieś – występująca wtedy pod nazwą Kempnitz / Parvum Kempnitz – pojawia się w dokumentach związanych z wymiarem czynszów kościelnych. Już wtedy była to osada związana z dużymi majątkami możnowładczymi – w kolejnych wiekach Mała Kamienica wchodziła w skład rozległych dóbr rodu von Schaffgotsch, jednego z najważniejszych rodów na terenie dzisiejszej Kotliny Jeleniogórskiej. Położenie przy ważnym średniowiecznym szlaku handlowym nadało jej znaczenie większe, niż sugerowałaby dzisiejsza skala wsi – tędy wędrowali kupcy łączący ośrodki śląskie z Łużycami i dalej z ziemiami czeskimi.

W XIV wieku kształtuje się również religijne centrum wsi. W samym jej środku stanął gotycki kościół, fundowany właśnie przez Schaffgotschów. Najstarsze wzmianki o świątyni pojawiają się w 1399 r., a do tego czasu badacze odnoszą powstanie prezbiterium, w którym do dziś zachowały się cenne, późnogotyckie polichromie z przedstawieniami życia św. Barbary oraz scen biblijnych. Kościół ten – wielokrotnie przebudowywany w XVII w. i w 1867 r. – pozostaje najważniejszym zabytkiem miejscowości i jednym z kluczowych materialnych świadków jej dziejów.

W epoce nowożytnej Mała Kamienica dzieli losy wielu wsi feudalnych na Śląsku. W latach 1583–1589 jej mieszkańcy biorą udział w powstaniu chłopskim, podczas którego dochodzi do starć z wojskami cesarskimi – to wyraz narastających napięć społecznych wśród ludności poddanej wielkim rodom ziemiańskim. W XVIII stuleciu wieś przechodzi w ręce hrabiego Rodera, co potwierdzają zarówno lokalne opracowania, jak i kalendarium oparte na „Słowniku geografii turystycznej Sudetów” pod redakcją Marka Staffy.

Ciekawym, choć krótkim epizodem w historii miejscowości jest próba rozwoju górnictwa. W 1774 r. Waitz von Eschen uzyskuje przywilej górniczy na wydobycie rud kobaltu w Małej Kamienicy. Zakłada gwarectwo „Jacob”, otwiera kopalnię o tej samej nazwie i buduje płuczkę rudy. Złoże okazuje się jednak nieopłacalne – już w 1781 r. wydobycie zostaje wstrzymane, a po kilkunastu latach cały projekt definitywnie upada. Ślad po tej przygodzie z górnictwem pozostaje w dokumentach i w lokalnej pamięci, ale nie przekształca wsi w ośrodek przemysłowy. W 1786 r. źródła wymieniają natomiast przynależne do Małej Kamienicy kolonie: Bachhubel (górną część wsi) oraz Sosnkę, co pokazuje, że już wtedy miejscowość miała rozproszony, wieloczęściowy układ osadniczy.

XIX wiek to czas, kiedy Mała Kamienica pozostaje typową wsią rolniczą pogórza. Pola położone na stokach są trudne w uprawie, a mieszkańcy żyją z pracy na roli i drobnego rzemiosła. Artykuł „Wielka historia małej miejscowości” przypomina, że w okresie największej prosperity – w 1825 r. – wieś liczyła 607 mieszkańców, natomiast w 1933 r. już 484, co pokazuje stopniowy spadek liczby ludności jeszcze przed II wojną światową. Symbolem pamięci historycznej tego czasu jest m.in. Dąb Pokoju rosnący koło remizy, posadzony po klęsce kampanii napoleońskiej – żywy pomnik dawnych wydarzeń, obecny też we współczesnych opowieściach o wsi.

Druga wojna światowa i jej konsekwencje przynoszą radykalną zmianę struktury ludnościowej. W Małej Kamienicy – podobnie jak w wielu wsiach regionu – pracują robotnicy przymusowi; jednym z nich był Stefan Sikora, który po wojnie został właścicielem gospodarstwa, w którym wcześniej pracował u niemieckiego bauera. Po 1945 r. dotychczasowi niemieccy mieszkańcy zostają w większości wysiedleni, a na ich miejsce przybywają nowi osadnicy z różnych stron Polski, w tym rodziny z Kresów.  W tym czasie kształtuje się też powojenna nazwa miejscowości: po krótkim okresie funkcjonowania form Kępnica i Kopica, w 1947 r. utrwala się nazwa Kamienica Mała / Mała Kamienica.

Sosnka to niewielka kolonia wsi Mała Kamienica, stanowiąca jedną z historycznych części tej miejscowości. Nazwa „Sosnka” funkcjonuje też jako urzędowa część Małej Kamienicy w gminie Stara Kamienica w województwie dolnośląskim. 

Położona przy drodze powiatowej łączącej Mirsk i Świeradów-Zdrój z Jelenią Górą, Sosnka leży we wschodniej części Małej Kamienicy i historycznie była wymieniana już w źródłach z XVIII wieku jako jeden z jej przysiółków. Charakteryzuje się rozproszoną zabudową wiejską, typową dla kolonii osadnictwa rolniczego Pogórza Izerskiego, w której dominuje zabudowa jednorodzinna oraz gospodarstwa rolne usytuowane wzdłuż lokalnej drogi.Sosnka, choć niewielka, wpisuje się w historiczny układ osadniczy Małej Kamienicy, uzupełniając jej krajobraz lokalną tożsamością i elementami dawnej wiejskiej struktury.

Dziedzictwo kulturowe i walory krajobrazowe

Mała Kamienica posiada własne, cenne dziedzictwo historyczne i materialne, które do dziś kształtuje charakter miejscowości. Na szczególną uwagę zasługują:

• kościół filialny pw. św. Barbary, sięgający XVI wieku. W jego wnętrzu można odkryć cenne freski – polichromie późnogotyckie, które dzięki pracom konserwatorskim odzyskały swój dawny blask. Te malowidła oraz bogate detale architektoniczne stanowią wyjątkową atrakcję dla miłośników sztuki sakralnej i historii, przypominając o artystycznym dziedzictwie małych, wiejskich świątyń Dolnego Śląska. (Opierając się na lokalnych informacjach o freskach w kościele.)

• zespół krajobrazowo-przyrodniczy Kamienickie Wzgórza to wyjątkowy obszar Pogórza Izerskiego, tworzący malownicze pasmo łagodnych wzgórz z panoramami na Karkonosze i Góry Izerskie. To idealne miejsce na spokojną rekreację wśród natury – bez tłumów, z dziką przyrodą, widokowymi trasami i niezwykłą różnorodnością krajobrazu.

• Freski w kościele w Małej Kamienicy stanowią cenne świadectwo dawnej sztuki sakralnej, ukazując sceny i motywy religijne w wyjątkowej stylistyce.

Formy ochrony przyrody:

według danych Centralnego Rejestru From Ochrony Przyrody (CRFOP) z dnia 30.06.2017 na obszarze wsi Mała Kamienica znajdują się 3 formy ochrony przyrody:

• Zespół Przyrodniczo Krajobrazowy Kamienickie Wzgórza;
• Natura 2000 Specjalne Obszary Ochrony – Łąki Gór i Pogórza Izerskiego
• Natura 2000 Obszary Specjalnej Ochrony – Góry Izerskie

Dawne nazwy miejscowości

• 1305 Kempnitz, Parvum Kempnitz
• 1399 Hinter Kempnitz, Hinterdorf
• 1589 Kemnitz
• 1668 Hundorf
• 1677 Hundorff
• 1765 Hyndorf
• 1789 Hindorf
• 1825 Hinterdorf
• 1840 Hindorf
• 1945 Kępnica, Kopica
• 1947 Kamienica Mała, Mała Kamienica

Mała Kamienica dziś

Mała Kamienica to kameralna, malowniczo położona wieś, która dzięki swojemu wyjątkowemu krajobrazowi i spokojowi przyciąga nowych mieszkańców – przede wszystkim tych, którzy odnajdują tu odnowione, dawne domostwa z historią. Z najwyżej położonych zabudowań rozciągają się niezwykłe panoramy na dolinę Kamienicy, Góry Izerskie oraz Kopalnię Stanisław, a bliskość Kamienickich Wzgórz podkreśla wyjątkowy urok tego miejsca. Otaczające wieś kompleksy leśne, łąki i pola tworzą idealne warunki do wypoczynku, rekreacji oraz kontemplacji natury.

Choć osada nie rozwija się intensywnie pod względem nowego budownictwa, jej atrakcyjne położenie i wysoka jakość życia sprawiają, że coraz częściej sprowadzają się tu osoby szukające spokoju i przestrzeni. Dodatkowo Mała Kamienica ma dobre połączenie z Jelenią Górą i pobliskimi miejscowościami, co ułatwia codzienne funkcjonowanie bez rezygnacji z bliskości natury.

We wsi wciąż obecny jest historyczny charakter – dawne zabudowania, ślady tradycyjnego rolnictwa oraz kościół z zachowanymi freskami tworzą unikatowy klimat, którego trudno szukać gdzie indziej. To miejsce, w którym czas płynie wolniej, a kontakt z przyrodą jest częścią codzienności. Dla osób marzących o życiu w ciszy, wśród niezwykłych widoków i lokalnej historii, Mała Kamienica jest idealnym wyborem.

Bibliografia:

Słownik geografii turystycznej Sudetów – Góry Izerskie, praca zbiorowa pod red. Marka Staffy, 1989 r.